Reumatoidalne zapalenie stawów – częstość występowania i rozpowszechnienie

Jak definiuje się reumatoidalne zapalenie stawów w badaniach epidemiologicznych?

Reumatoidalne zapalenie stawów to przewlekła, zapalna choroba autoimmunologiczna, która dotyka około 0,5-1% populacji dorosłych na świecie¹. W badaniach epidemiologicznych choroba jest definiowana jako systemowe schorzenie charakteryzujące się uporczywym zapaleniem błony maziowej, które zazwyczaj obejmuje stawy obwodowe w symetrycznym rozkładzie². Pomimo heterogeniczności obrazu klinicznego z różnorodnymi manifestacjami systemowymi, charakterystycznym elementem zaawansowanej choroby jest trwałe zapalenie błony maziowej.

W surowicy pacjentów z RZS identyfikuje się kilka autoprzeciwciał, w tym czynnik reumatoidalny (RF), przeciwciała przeciwko cyklicznym peptydoim cytrulinowanym (ACPA) oraz przeciwciała przeciwko białkom karbamylowanym². W zależności od obecności lub braku RF i ACPA w surowicy wyróżnia się dwie formy choroby: seropozytywne RZS (obecność RF i/lub ACPA) oraz seronegatywne RZS (brak obu przeciwciał)³.

W epidemiologii RZS nie stosuje się kryteriów diagnostycznych, ale kryteria klasyfikacyjne oparte na cechach klinicznych i laboratoryjnych, takich jak czas trwania objawów, zajęcie stawów, serologia i poziomy reaktantów ostrej fazy³. Te kryteria definiują grupy pacjentów do badań nad progresją choroby i odpowiedzią na leczenie.

Jaka jest globalna częstość występowania reumatoidalnego zapalenia stawów?

Globalna częstość występowania RZS wynosi około 0,5-1% populacji dorosłych, przy czym w 2019 roku na całym świecie żyło 18 milionów osób z tym schorzeniem⁴. Dane z badania Global Burden of Disease (GBD) z 2021 roku pokazują, że liczba przypadków prevalencji wśród osób w wieku 20-54 lat wzrosła z 3,074 miliona w 1990 roku do 7,919 miliona w 2021 roku, co stanowi wzrost o 157,59%⁵.

Wskaźnik standaryzowany wiekowo częstości występowania (age-standardized prevalence rate) wzrósł z 207,46 na 100 000 osób w 1990 roku do 224,25 na 100 000 osób w 2019 roku, z szacowaną roczną zmianą procentową (EAPC) wynoszącą 0,37%⁶. W 2021 roku globalny wskaźnik częstości występowania RZS wśród populacji starszej (≥60 lat) wynosił 227,1 na 100 000 osób, co było znacząco wyższe niż wskaźnik dla wszystkich grup wiekowych⁵.

Około 70% osób żyjących z RZS to kobiety, a 55% stanowią osoby powyżej 55. roku życia⁴. Typowy początek choroby występuje u dorosłych w wieku około 60 lat, z szczytem zachorowań między 35. a 50. rokiem życia⁹¹⁰. W 2021 roku najwyższy wskaźnik częstości występowania zaobserwowano w grupie wiekowej 65-69 lat¹¹.

Jaka jest zapadalność na reumatoidalne zapalenie stawów?

Globalna roczna zapadalność na RZS wynosi około 3 przypadki na 10 000 osób¹². Standaryzowany wiekowo wskaźnik zapadalności (age-standardized incidence rate) wzrósł z 11,66 na 100 000 osób w 1990 roku do 13,48 na 100 000 osób w 2021 roku, z EAPC wynoszącym 0,62%¹³. W 2021 roku globalnie odnotowano 508 185 nowych przypadków RZS wśród osób w wieku 20-54 lat¹⁴.

Liczba opublikowanych badań dotyczących zapadalności na RZS w społecznościach jest stosunkowo niska w porównaniu z badaniami dotyczącymi częstości występowania. Badania te są problematyczne do przeprowadzenia, ponieważ wymagają długich okresów obserwacji populacji, a dla tych, które opierają się na dokumentacji medycznej, trudno jest znaleźć odpowiednie zasoby danych medycznych⁷.

Istniejące dane wykazują czasową zmienność zapadalności choroby z różnymi trendami w zależności od regionu. W niektórych populacjach zapadalność na RZS początkowo wzrosła pod koniec lat 60., a następnie spadła⁷. Ta zmienność była głównie obserwowana od wczesnych lat 90. w populacjach białych w Europie i Stanach Zjednoczonych, w tym wśród rdzennych Indian Pima¹⁵. Spadek zapadalności choroby wśród osób rasy białej był obserwowany głównie wśród kobiet¹⁵.

W 2021 roku zapadalność na RZS wśród osób w wieku 20-54 lat wzrastała wraz z wiekiem (AAPC = 0,469). Grupa wiekowa 50-54 lata charakteryzowała się najwyższą zapadalnością, przy czym wskaźniki zapadalności wynosiły 13,15 na 100 000 dla mężczyzn i 28,98 na 100 000 dla kobiet¹⁶. Tempo wzrostu było bardziej wyraźne u mężczyzn (AAPC = 0,57) niż u kobiet (AAPC = 0,43)¹⁶.

Zobacz więcej: Zapadalność na RZS według regionów geograficznych

Jak płeć wpływa na występowanie reumatoidalnego zapalenia stawów?

Kobiety są około 2-3 razy bardziej narażone na rozwój RZS niż mężczyźni¹⁰¹⁷. Stosunek zachorowań kobiet do mężczyzn wynosi od 2:1 do 3:1, chociaż różnice płciowe w RZS zmniejszają się w starszych grupach wiekowych¹⁸. W badaniu przeprowadzonym w Norwegii częstość występowania RZS wynosiła 1,10% u kobiet i 0,46% u mężczyzn¹⁹.

Kobiety mają również bardziej agresywny przebieg choroby z większą aktywnością i niepełnosprawnością¹⁷. Spontaniczne złagodzenie objawów podczas ciąży oraz wyraźny wzrost częstości występowania RZS u kobiet w okresie menopauzy skłoniły badaczy do hipotezy, że czynniki hormonalne odgrywają rolę w rozwoju choroby. Chociaż opublikowane dane są sprzeczne, spadek poziomu estrogenów i/lub progesteronu po porodzie i w okresie menopauzy wydaje się zwiększać ryzyko i nasilenie RZS¹⁷.

W latach 1990-2021 częstość występowania i DALYs związane z RZS u kobiet wzrastały wolniej niż u mężczyzn, podczas gdy wskaźniki umieralności związane z RZS u kobiet spadały szybciej²⁰. Jednak w 2021 roku liczba zgonów związanych z RZS wśród kobiet w wieku 20-54 lat była wyższa (1542) niż wśród mężczyzn (766), a wskaźnik umieralności dla kobiet wynosił 0,08 na 100 000, co było znacząco wyższe niż wskaźnik dla mężczyzn wynoszący 0,04 na 100 000²¹.

Szczyt wieku zachorowania na RZS u kobiet przypada w okresie menopauzy i towarzyszy mu gwałtowny wzrost poziomu hormonu folikulotropowego (FSH) w surowicy. W niektórych badaniach wysokie poziomy FSH są możliwym czynnikiem ryzyka RZS i są pozytywnie związane z aktywnością choroby¹⁷. Z drugiej strony karmienie piersią wiąże się z niższym ryzykiem rozwoju RZS, niezależnie od czasu trwania karmienia piersią¹⁷.

Zobacz więcej: Różnice płciowe w epidemiologii reumatoidalnego zapalenia stawów

Jakie są różnice geograficzne w występowaniu RZS?

Zapadalność na RZS jest wyższa w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej niż w innych regionach¹⁸. Częstość występowania RZS jest wyższa w krajach uprzemysłowionych, co może być wyjaśnione demografią (wyższy średni wiek), ekspozycją na toksyny środowiskowe i czynniki ryzyka związane ze stylem życia oraz niedodiagnozowaniem w krajach o niskich i średnich dochodach⁸.

W 2021 roku Azja Wschodnia zgłosiła najwyższą liczbę przypadków RZS wśród 21 regionów geograficznych, z łączną liczbą 132 280 przypadków. Z kolei Oceania odnotowała najmniejszą liczbę przypadków, wynoszącą 220. Wskaźnik zapadalności na RZS był najwyższy w Andyjskiej Ameryce Łacińskiej (30,02 na 100 000 populacji), podczas gdy Oceania wykazała najniższy wskaźnik zapadalności wynoszący 3,50 na 100 000²².

W latach 1990-2021 wszystkie regiony z wyjątkiem Południowej Afryki Subsaharyjskiej doświadczyły wzrostu zapadalności na RZS. Andyjska Ameryka Łacińska odnotowała najbardziej znaczący wzrost zapadalności (EAPC: 1,75), podczas gdy region Azji i Pacyfiku o wysokich dochodach miał najmniejszy wzrost (EAPC: 0,27)²³.

Na poziomie krajowym w 2021 roku Chiny zgłosiły najwyższą liczbę przypadków RZS (2 012 064 przypadki), następnie Indie (1 312 132 przypadki), Japonia (473 300 przypadków) i Wielka Brytania (275 624 przypadki). Kraje o najwyższych wskaźnikach częstości występowania to Irlandia, Finlandia, Wielka Brytania i Nowa Zelandia, wszystkie przekraczające 1628 przypadków na 100 000 populacji, i wszystkie te kraje należą do regionu o wysokim SDI²⁴.

Jak zmieniało się obciążenie chorobą w latach 1990-2021?

Między 1990 a 2021 rokiem globalne obciążenie RZS znacząco wzrosło. Liczba przypadków prevalencji wśród osób w wieku 20-54 lat wzrosła z 3 074 298 do 7 919 136, co stanowi wzrost procentowy o 157,59%. Podobnie przypadki incydencji wzrosły ze 123 945 do 334 291, ze zmianą procentową wynoszącą 169,71%. DALYs wzrosły z 715 789 do 1 549 877, co stanowi wzrost procentowy o 116,53%⁵.

Zarówno wskaźnik częstości występowania, jak i wskaźnik zapadalności wykazywały trendy wzrostowe, z EAPC wynoszącymi odpowiednio 0,54 i 0,75. W przeciwieństwie do tego, wskaźnik DALYs wykazał niewielki spadek, z EAPC wynoszącym -0,07⁵. Standaryzowany wiekowo wskaźnik DALYs wzrósł z 39,12 na 100 000 osób w 1990 roku do 39,57 na 100 000 osób w 2019 roku, z EAPC wynoszącym 0,12%⁶.

Analiza dekompozycyjna wykazała, że rosnące obciążenie chorobą było głównie przypisywane wzrostowi globalnej populacji osób starszych. Na przykład, 84,66% globalnego obciążenia przypadkami prevalencji było przypisywane wzrostowi populacji, 0,71% starzeniu się populacji, a 14,63% zmianom w epidemiologii RZS²⁶.

Warto zauważyć, że wskaźniki DALYs spadły w 47 krajach, z których prawie wszystkie znajdują się w regionie o wysokim SDI. Ten spadek był w dużej mierze spowodowany zmianami w epidemiologii RZS, które zmniejszyły obciążenie DALYs w regionie o wysokim SDI o -53,58%²⁶. Region Azji i Pacyfiku o wysokich dochodach doświadczył najbardziej znaczącego spadku wskaźników umieralności związanych z RZS, z EAPC wynoszącym -4,34²⁷.

Jak wskaźnik rozwoju społeczno-demograficznego wpływa na obciążenie RZS?

Istnieje istotna korelacja między wskaźnikiem rozwoju społeczno-demograficznego (Sociodemographic Index, SDI) a obciążeniem RZS. W 2021 roku region o wysokim SDI zgłosił najwyższą liczbę przypadków prevalencji RZS (2 821 305), co stanowi około 36% globalnej sumy, a także najwyższe wskaźniki częstości występowania i zapadalności¹¹. Region o wysokim SDI wykazał również najwyższy wskaźnik DALYs związanych z RZS wynoszący 39,96 na 100 000 populacji²⁸.

Interesujące jest to, że chociaż regiony o niskim i niskim-średnim SDI miały mniejszą liczbę przypadków prevalencji, wykazywały najszybszy wzrost wskaźników częstości występowania w latach 1990-2021, z EAPC wynoszącymi odpowiednio 1,45 i 1,22¹¹. Region o niskim SDI doświadczył najbardziej dramatycznego wzrostu liczby przypadków incydencji, rosnąc o 186,13%²⁹.

Wśród pięciu regionów SDI regiony o wysokim i wysokim-średnim SDI wykazały spadek umieralności związanej z RZS. Z kolei wśród pozostałych trzech regionów SDI region o niskim SDI doświadczył najbardziej znaczącego wzrostu umieralności związanej z RZS (79,86%)²⁸. Wskaźnik DALYs związanych z RZS w regionach o wysokim SDI spadł z 47,62 na 100 000 w 1990 roku do 45,02 na 100 000 osób w 2019 roku³⁰.

Istniała znacząca pozytywna korelacja między regionalnymi wskaźnikami zapadalności na RZS a poziomami SDI (ρ = 0,70, p < 0,01). Nie było znaczącej korelacji między SDI a wskaźnikiem standaryzowanym wiekowo, gdy SDI było niższe niż 0,7, podczas gdy istniała pozytywna korelacja między SDI a wskaźnikiem standaryzowanym wiekowo, gdy SDI było wyższe niż 0,7³¹.

Jakie są prognozy dotyczące przyszłego obciążenia RZS?

Analiza Bayesian Age-Period-Cohort (BAPC) wykazała, że standaryzowany wiekowo wskaźnik zapadalności będzie nadal wzrastał w umiarkowanym tempie od 2019 do 2030 roku. Szacuje się, że wskaźnik ten osiągnie 18,23 u kobiet i około 8,34 na 100 000 osób u mężczyzn do 2030 roku³¹³².

Prognozy wskazują, że DALYs wzrosną z 1 549 877 do 2 496 929, podczas gdy wskaźnik DALYs zmniejszy się z 143 do 137 na 100 000 populacji, przy czym tempo spadku wśród mężczyzn będzie stosunkowo wolniejsze³³. Wskaźnik częstości występowania ma wzrosnąć z 224 do 235 na 100 000 populacji, przy czym tempo wzrostu u kobiet będzie wolniejsze niż u mężczyzn³³.

Te prognozy sugerują, że globalne obciążenie RZS będzie nadal wzrastać i może być większe niż przewidywano ze względu na wydłużenie się średniej długości życia³². Wzrost ten będzie prawdopodobnie napędzany głównie przez wzrost populacji i poprawę metod diagnostycznych, chociaż należy zauważyć, że więcej danych i przypadków zostało włączonych w kolejnych aktualizacjach GBD³⁴.

Reumatoidalne zapalenie stawów – rosnące wyzwanie zdrowia publicznego

Reumatoidalne zapalenie stawów pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, z częstością występowania wynoszącą około 0,5-1% populacji dorosłych i globalną zapadalności około 3 przypadki na 10 000 osób rocznie. Choroba dotyka nieproporcjonalnie kobiety, które są 2-3 razy bardziej narażone na rozwój RZS niż mężczyźni, z szczytem zachorowań między 35. a 50. rokiem życia.

W ciągu ostatnich trzech dekad (1990-2021) obserwowano znaczący wzrost globalnego obciążenia RZS, przy czym liczba przypadków prevalencji wzrosła o 157,59%, a przypadki incydencji o 169,71%. Ten wzrost jest przypisywany głównie wzrostowi globalnej populacji, starzeniu się społeczeństw oraz poprawie metod diagnostycznych. Pomimo wzrostu liczby przypadków, wskaźniki umieralności związane z RZS spadły, co prawdopodobnie odzwierciedla postępy w leczeniu choroby.

Istnieją znaczące różnice geograficzne w występowaniu RZS, z wyższymi wskaźnikami w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w porównaniu z innymi regionami. Wskaźnik rozwoju społeczno-demograficznego (SDI) odgrywa istotną rolę w obciążeniu chorobą – regiony o wysokim SDI mają najwyższą liczbę przypadków i wskaźniki, ale ich wzrost jest najwolniejszy, podczas gdy regiony o niskim i niskim-średnim SDI wykazują najszybszy wzrost.

Prognozy na przyszłość wskazują, że obciążenie RZS będzie nadal wzrastać do 2030 roku i później, co podkreśla pilną potrzebę wdrożenia skutecznych strategii prewencji i wczesnej interwencji. Zmniejszenie ekspozycji na modyfikowalne czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu, oraz zapewnienie wczesnej diagnozy i odpowiedniego leczenia są kluczowe dla zmniejszenia globalnego obciążenia tej przewlekłej, wyniszczającej choroby.